Ιστορικό του Άρσος

Το Άρσος των 250 κατοίκων είναι κτισμένο στην πλαγιά του βουνού Λαόνα (1092m). Διοικητικά ανήκει στην επαρχία Λεμεσού, ενώ Εκκλησιαστικά ανήκει την επαρχία Πάφου. Απέχει 40km από τη Λεμεσό και 45km από την Πάφο.

Ονομάστηκε από τη λέξη «άλσος» που σημαίνει μικρό δάσος. Σύμφωνα με μία εκδοχή, στο χώρο του χωριού υπήρχε ιερό άλσος της Θεάς Αφροδίτης. Μία άλλη εκδοχή υποστηρίζει ότι ο Πτολεμαίος Φιλάδελφος έκτισε στην Κύπρο τέσσερις πόλεις με το όνομα Αρσινόη, αφιερωμένες στην αδελφή και γυναίκα του. Μία απ’ αυτές τις πόλεις ήταν και το Άρσος.

Το Άρσος είναι ένα από τα κρασοχώρια της Λεμεσού. Το 40% της έκτασης του χωριού είναι αμπέλια. Στο χωριό υπάρχουν δύο οινοποιεία, το «Νικολεττίνο» και το «Λαόνα». Επίσης υπάρχει το εργοστάσιο εμφιάλωσης νερού «Λαόνα».

Σύμφωνα με την παράδοση, στο χώρο που βρίσκεται τώρα το χωριό, η περιοχή ήταν δασώδης. Κάτοικοι της γύρω περιοχής έβλεπαν φως. Όταν πλησίασαν μέσα σε μία «βαθκιάν», βρήκαν ερείπια παλιού ναού και σκάφτοντας βρήκαν τα λείψανα του Αποστόλου Φιλίππου. Ξανάκτισαν την εκκλησία και σφράγισαν τα λείψανα με αυτοκρατορικές σφραγίδες. Η εκκλησία αποτελεί σήμερα σημείο αναφοράς του χωριού, αφού οι κάτοικοι δημιούργησαν εκεί την κεντρική πλατεία του χωριού, την πλατεία του Απ. Φιλίππου. Η Εκκλησία είναι κτίσμα του 13ου αιώνα με μεταγενέστερες επισκευές. Στη βόρεια πλευρά είναι ένα παρεκκλήσι της Αγ. Μαριάμνης (αδελφής του Απ. Φιλίππου) το οποίο είναι κατάλοιπο του αρχαίου ναού. Το παρεκκλήσι ενωνόταν με την εκκλησία του Απ. Φιλίππου μέσω μίας πόρτας και λειτουργούσε ως εξομολογητήριο. Σήμερα υπάρχει εικονοφυλάκιο. Το καμπαναριό κτίστηκε το 1912-1914. Η εκκλησία ανακηρύχτηκε αρχαίο μνημείο Πίνακας Β. Το προαύλιο της και η πλατεία του χωριού αναπαλαιώθηκαν και παραδόθηκαν στο χωριό το Πάσχα του 2012. Η εκκλησία του Απ. Φιλίππου είναι πετρόκτιστη εκκλησία χωρίς τρούλο. Το χωριό γιορτάζει με διάφορες εκδηλώσεις τη γιορτή του Απ. Φιλίππου στις 14 Νοεμβρίου για να τιμήσει τον πολιούχο Άγιο του χωριού.

Δυτικά του χωριού και δίπλα από το κοιμητήριο βρίσκεται η Παναγία Καθολική ή Χρυσελεούσα. Η εκκλησία ανακαινίστηκε το 2012.

Το χωριό φημίζεται για τους λιθόστρωτους δρόμους, τα μακρυνάρια, τα δίχωρα (παλάτια) με τις καμάρες και τα ανώγια, όλα κτισμένα με πελεκητή ασβεστόπετρα, ξύλινα πορτοπαράθυρα και κεραμιδένιες στέγες. Το Άρσος είναι από τα πρώτα χωριά που ζήτησε εφαρμογή του αναδασμού που ολοκληρώθηκε το 1980.

Κατά μήκος του ποταμού Διαρίζου από τις Αθκιές μέχρι την Τρόζενα, υπάρχουν πολλά μικρά περβόλια με όλων των ειδών οπωροφόρα δέντρα, μηλιές, καρυδιές, χρυσομηλιές, κερασιές,. Υπήρχαν «δήμματα» που διοχέτευαν το νερό με χωμάτινα αυλάκια σ’ όλα τα περβόλια. Το 1947 φτιάχτηκε ένα πρωτοποριακό σύστημα τσιμεντένιων αυλακιών που περιόριζαν τη σπατάλη του νερού. Πότιζαν με το «γυρίν». Η αρδευτική επιτροπή μίσθωνε νεροφόρο που επέβλεπε τη διαδικασία παραχώρησης νερού και συντηρούσε τα αυλάκια. Ταμίας του αρδευτικού ήταν ο παππούς Μιχαήλης Αχιλλέως που σημειώσεις του βρέθηκαν και διασώθηκαν.

Άφθονο πόσιμο νερό ρέει ολόχρονα από τις 6 μεσαιωνικές βρύσες που βρίσκονται δυτικά του χωριού. Δημιουργήθηκε μονοπάτι της φύσης που ενώνει τις 6 βρύσες μεταξύ τους. Σ’ αυτή τη φυσική ομορφιά ο επισκέπτης μπορεί να δει τρέμιθους, πλατάνια, λεύκες, καρυδιές, ιτιές, κάβουρες γλυκού νερού, βατράχους.

Βρύση Όσσ’ Αρκατζήν

Δίπλα από τη βρύση βρίσκεται το βυζαντινό μοναστήρι της Παναγίας Καθολικής. Μία από τις πηγές είναι το αγίασμα της Παναγίας. Όταν γίνονταν γάμοι με συνοδεία βιολιού και λαούτου, έπλεναν το ρέσι και το άλεθαν στον πέτρινο ελαιόμυλο.

Βρύση των Αθκιών

Πήρε το όνομά της από τις Αθκιές (ιτιές)

Πάνω Βρύση

Οι γυναίκες του χωριού έπλεναν τα ρούχα τους με το καθαροστάχτην και έπαιρναν πόσιμο νερό.

Βρύση «Το πουλλίν»

Πήρε το όνομά της από ένα οικόσημο που υπήρχε στο πάνω μέρος της και εικόνιζε έναν αετό με κλειστά φτερά.   Το κάθε σπίτι σχεδόν είχε το φούρνο του στην αυλή για ψωμιά, φλαούνες, φαγητό. Αυτοί που δεν είχαν, τα πήγαιναν στο μαντζιπιόν που ήταν μεγάλοι φούρνοι που έψηναν ψωμιά και τα πουλούσαν. Μαντζιπιόν είχε και η πρόγιαγια η Παρασκευού. Το Αρσόραμα διαθέτει ένα μεγάλο φούρνο και ένα μικρό. Εδώ στο Αρσόραμα συνηθίζουμε να «πυρώνουμε» το μεγάλο φούρνο το Πάσχα για να φτιάξουμε τις Πασχαλινές φλαούνες και τα ψωμιά.

Το κάθε σπίτι σχεδόν είχε το φούρνο του στην αυλή για ψωμιά, φλαούνες, φαγητό. Αυτοί που δεν είχαν, τα πήγαιναν στο μαντζιπιόν που ήταν μεγάλοι φούρνοι που έψηναν ψωμιά και τα πουλούσαν. Μαντζιπιόν είχε και η πρόγιαγια η Παρασκευού. Το Αρσόραμα διαθέτει ένα μεγάλο φούρνο και ένα μικρό. Εδώ στο Αρσόραμα συνηθίζουμε να «πυρώνουμε» το μεγάλο φούρνο το Πάσχα για να φτιάξουμε τις Πασχαλινές φλαούνες και τα ψωμιά.

Οι Άνθρωποι στα κρασοχώρια είχαν τα δικά τους πιθάρια που έφτιαχναν κρασί και ζιβανία. Στο Αρσόραμα θα δείτε αρκετά πιθάρια διακοσμημένα με κυπριακά φυτά στην αυλή. Τα πιθάρια αυτά, κληρονομιά των προγόνων μας, είναι πολλών χρόνων με χαραγμένες τις ημερομηνίες κατασκευής τους. Πιθάρια είναι τα δοχεία που φύλαγαν μέσα το μούστο για να γίνει το κρασί και η ζιβανία. Ανάλογα με το μέγεθος τους έφτιαχναν πενταγόμορα ή εφταγόμορα (1 γομάρι – 16 κούζες ή 128 οκάδες). Ζύμωναν τον πηλό με άσπρο και κόκκινο χώμα και τον άπλωναν στον ήλιο. Τον κουπάνιζαν, τον κοσκίνιζαν και μετά ζύμωναν πιθάρια. Έφτιαχναν 20-25 πιθάρια τη φορά. Την 1η μέρα έφτιαχναν τον «κώλο» του πιθαριού. Κάθε μέρα πρόσθεταν ένα κουλούρι δακτύλιο πηλού μέχρι να ολοκληρωθεί το πιθάρι. Η όλη διαδικασία διαρκούσε 20-40 μέρες ανάλογα με το μέγεθος των πιθαριών. Τα άφηναν να στεγνώσουν για 10-15 μέρες. Τα έδεναν σε βολίτζια για να μπορούν να τα μεταφέρουν στο καμίνι. Το καμίνι ήταν ο χώρος που τα έψηναν για 3 μέρες. Σο καμίνι υπήρχε χώρος μόνο για 3-6- πιθάρια τη φορά. Παράλληλα με τα πιθάρια έφτιαχναν κούζες, σταμνιά, κούμνες δάνες για τα καζάνια. 

Σήμερα στο χωριό υπάρχει ένα όμορφο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης. Σ’ αυτό βρίσκονται αντικείμενα και φωτογραφίες που διασώθηκαν από τα παλιά χρόνια και που μ’ αυτά ο επισκέπτης μπορεί να ταξιδέψει πίσω στο χρόνο.   Οι κάτοικοι του χωριού δραστήριοι και φιλόξενοι παράγουν πολλά παραδοσιακά προϊόντα. Χαλούμια, λουκάνικα, κτιοφτέρκα, έψημα, σιουσιούκο, κουλουράκια με το έψημα, αναρή, αρκατένα, ακόμα και αρωματικά φυτά. Το χωριό διακοσμεί και ένας βοτανικός κήπος με διάφορα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, αιθέρια έλαια και βότανα.   Στην πλατεία του χωριού βρίσκονται τα καφενεία, το Παντοπουλείο, η ΣΠΕ, το αρτοποιείο, το μαντζιπιόν, μία ταβέρνα, το κοινοτικό συμβούλιο, το ιατρείο (μία φορά την εβδομάδα) και η εκκλησία του Απ. Φιλίππου. Στα προηγούμενα χρόνια λειτουργούσε και το δημοτικό σχολείο του χωριού, όμως τώρα ο χώρος χρησιμοποιείται για άλλες εκδηλώσεις, αφού το σχολείο δεν λειτουργεί πια. Τα παιδιά πηγαίνουν στο Περιφερειακό σχολείο του Ομόδους και της Πάχνας.

Οι γιορτές και τα πανηγύρια δεν λείπουν από το Άρσος. Διαφορετικές εκδηλώσεις κάθε φορά, αλλά η κάθε μία έχει την ιδιαιτερότητά της.